Kırım tarihi, Karadeniz ile Azak Denizi arasında uzanır ve Karadeniz’in kuzeyinde yer alır. Bu küçük Yarımada, yüzyıllar boyunca farklı kültür ve halklara ev sahipliği yapmıştır. Kültürü, tarihi ve Kırım Tatarlarının köklü geçmişi ile dikkat çeken bir ülkedir.
Bu yazıda Kırım’ın tarihini, tam olarak nerede olduğunu ve Kırım ve Türklerin arasındaki bağlantıyı ve Kırım savaşını detaylı şekilde inceleyeceğiz.
Kırım Nerede?
Kırım Karadeniz’in kuzeyinde bulunan bir Yarımadadır. Batısında ve kuzeyinde Karadeniz, doğusunda ise Azak Denizi yer alır. Ayrıca dar bir kara parçası üzerinden Avrupa kıtasına bağlanıyor.
Kırım’ın konumu tarihten bugüne hem ticaret yolları hem de savaşlar açısından önemli bir merkez halindedir.
Kırım’ın önemli şehirleri ve tarihi merkezleri arasında Bahçesaray, Akmescit, Sivastopol, Kerç ve Yalta bulunuyor. Bu şehirlerin ayrı ayrı olarak farklı kültür ve tarihi izlere sahiptir.
Kırım’ın İlk Dönemleri
Kırım’da antik çağlarda İskitler, Tauriler ve Sarmatlar gibi bazı topluluklar yaşadı. Karadeniz’in kıyısında ise Yunanlar yaşadı. Özellikle kıyı bölgeleri Karadeniz ticaretinin gelişmesine katkı sağladı. Karadeniz ticaretinden dolayı da bölgeye farklı halklar geldi, yerleşti ve bölgede hakimiyet kurdular.
Kırım’da Yunanlar ve Antik Şehirler
Bugün Kırım’da bulun Kerç şehri çevresindeki antik şehirler, Kırım’ın geçmişi hakkında önemli kalıntılar bulundurur. Yunanların ardından Kırım Roma ve Bizans’la bağlantı kurdular. Karadeniz kıyıları Kırım’dan farklı medeniyetlerin geçmesine katkı sağladı.
Kırım ve Türklerin Tarihi
Kırım ve Türklerin bağlantıları Orta Çağ döneminde arttı. Türk toplulukları yüzyıllar boyunca Karadeniz’in kuzeyinde bulunan bozkırlarda yaşadılar. Bu yüzden aralarındaki ilişkide gelişti.
Hazarlar, Kıpçaklar ve ilerleyen zamanlarda bölgeye gelen Türkler sayesinde Kırım tarihi ve kültürü şekillendi.
Altın Orda Devleti Dönemi
13. yüzyılda Cengiz Han’ın torunu Batu Han tarafından kurulan Altın Orda Devleti, Karadeniz’deki bozkırlarda güçlü haldeydiler. Kırım’da uzun süre boyunca bu Altın Orda Devleti’nin içinde yer aldı. Bu dönem Türk ve İslam kültürünün gelişmesinde etkili oldu.
Altın Orda Devleti zamanla zayıfladı ve iç karışıklıklar nedeniyle parçalandı. Burum farklı hanlıkların çıkmasına neden oldu. Kırım Hanlığı da bu parçalanmadan sonra kuruldu.
Kırım Hanlığı Nasıl Kuruldu?
Kırım Hanlığı, 15. yüzyılda Altın Orda Devleti’nin dağılması ile kuruldu. Hanlığın kurucusu Hacı Giray’dır. 1441 yılında kuruldu ve başkenti ise Bahçesaray olarak kabul edildi.
Kuzey Karadeniz bölgesinin bozkırlarında önemli bir güç haline geldi. Özellikle Doğu Avrupa ve Karadeniz çevresindeki siyasi gelişmelerde etkili oldu.
Bahçesaray: Kırım Hanlığı’nın Başkenti
Bahçesaray, Kırım’ın önemli şehirlerinden biridir. Kırım Hanlığı döneminde başkent olan Bahçesaray, Kırım tatarlarının tarihinin en önemli şehirlerinden biridir.
Bahçesaray’da bulunan Hansaray, Kırım Hanlığı döneminden bugüne ulaşan önemli yapılardan biridir. Bugün Bahçesaray Kırım Tatar tarihini anlamak isteyenler için büyük önem taşımaktadır.
Kırım Hanlığı ve Osmanlı İmparatorluğu
1475 yılında Osmanlılar, Kırım’ın önemli limanlarından biri olan Kefe’yi ele geçirdi. Bu gelişmeden sonra Kırım Hanlığı ve Osmanlı İmparatorluğu arasındaki bağlar güçlendi.
Kırım Hanlığı, kendi hanları tarafından yönetilmeye devam etti. Ama Osmanlı İmparatorluğu dış güçler ve askeri konularda önemli etkiye sahip oldu.
Kırım Hanlığı’nın Güçlü Dönemi
Kırım Hanlığı, özellikle 15. ve 16. yüzyılları arasında etkili oldu. Hanlık, Karadeniz bozkırlarında bulunan Moskova Knezliği, Lehistan-Litvanya Birliği ve bölgedeki diğer topluluklarla da ciddi ilişkiler yürüttü.
Ama zamanla Rusya’nın güçlenmesi Kırım Hanlığı üzerinde baskı yaptı. 18. yüzyıla gelindiğinde Rusya’nın Karadeniz’e doğru genişleme planı, Kırım Hanlığını ciddi şekilde etkiledi.
Küçük Kaynarca Antlaşması ve Kırım’ın Bağımsızlığı
1768-1774 Osmanlı- Rus savaşının ardından imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması Kırım Hanlığını Osmanlı imparatorluğundan bağımsız hale getirdi.
Ama Kırım, Osmanlı ve Rusya arasındaki gerilimde köprü olmaya devam etti.
1783: Kırım’ın Rusya Tarafından İşgali
1783 yılında Rus İmparatorluğu, Kırım’ı aldı. Kırım Hanlığı gücünü kaybetti. Böylece yaklaşık 300 yıldır devam eden Kırım Hanlığı dönemi sona erdi.
Rus yönetiminin başlamasından dolayı Kırım’da siyasi ve ekonomik yapısında değişiklikler yaşandı.
Kırım Tatarlarının önemli bir kısmı Osmanlı İmparatorluğuna zamanla göç etti. Bu göçlerden dolayı Anadolu’da Kırım Tatar toplulukları oluştu. Günümüzde ise bende dahil olarak Kırım Tatar ailelerinin geçmişi bu döneme dayanmaktadır.
Rus İmparatorluğu Döneminde Kırım
Kırım işgalinden sonra bölgede yönetim değişiklikleri yaşandı. Kırım’ın şehirleri ve limanları Rusya için önemliydi. Özellikle Sivastopol, Karadeniz’deki askeri gücün merkezi haline geldi. Kırım Tatarlarının göç etme sebebi bu yönetim değişikliklerden dolayı oldu. Bölgede zor şartlar yaşanmaya başlandı.
Kırım Savaşı ve Kırım’ın Önemi
1853-1856 yılları arasında Rusya ile Osmanlı İmparatorluğu, İngiltere, Fransa ve Sardinya Krallığı arasında gerçekleşen savaşın en önemli cephesi Kırım’dı.
Savaş sonrasında Kırım nüfusunda ve ekonomik yapısında önemli düşüşler yaşandı.
20. Yüzyılın Başında Kırım
1917 Rusya hükümetinin arından bölgede siyasi karışıklıklar oluştu. Kırım Tatarları kendi haklarını savunabilmek için örgütlenmeye çalıştılar. Ama bölgede yaşanan iç savaşlar ve siyasi değişimler, Tatarların bu kararını zorlaştırdı.
Sovyetler Birliği Döneminde Kırım
Sovyetler Birliği kurulmasından sonra Kırım yeni bir döneme girdi. 1921 yılında Kırım Özerk Sovyet Cumhuriyeti kuruldu. İlk dönemlerde Tatarlar biraz rahatlasa da sonraki yıllarda Sovyet baskısı giderek arttı.
Stalin döneminde bu baskılar Tatarların kültürel ve siyasi hayatlarını ciddi şekilde etkiledi. Bu dönemde ise büyük üzüntü yaşanılan 18 Mayıs 1944 Kırım Tatar Sürgünü yaşandı.
18 Mayıs 1944 Kırım Tatar Sürgünü
2. Dünya Savaşı’nın ardından Sovyet yönetimi, Kırım Tatarlarını toplu bir şekilde örgütlenmekle suçladı.
18 Mayıs 1944 yılında Kırım Tatarlarını kadın, çocuk, yaşlı ve hasta demeden evlerinden zorla çıkarılarak trenlerle Orta Asya ve Sovyetler Birliği’nin farklı bölgelerine gönderildiler.
Sürgün sırasında yüzlerce insan hayatını kaybetti. Kırım Tatarları uzun yıllar boyunca kendi vatanlarına tekrar dönemediler.
Bu olay Kırım tarihinin en acı günü olarak kabul edildi.
Kırım Tatarlarının Vatanlarına Dönüş Mücadelesi
Sürgün edilen tatarlar yıllar boyunca vatanlarına hasret kaldılar. Gittikleri bölgelerde doğan çocuklarına bile hep Kırım’ı anlattılar.
Sovyetler Birliği’nin son dönemlerinde Tatarların ülkelerine dönüşü hızlandı. 1991 yılında Sovyetlerin dağılmasından sonra, Ukrayna’ya bağlı bir Cumhuriyet oldu.
Sonuç olarak Kırım tarihi sadece savaşlardan ve siyasi değişimlerden oluşmaz. Aynı zamanda bir halkın vatanını, kimliğini ve kültürünü koruma mücadelesinden de oluşmaktadır.
Kırım Benim İçin Neden Özel?
Kırım tarihi benim için diğer sıradan ülkelerden değil. Ben de Kırım Tatarıyım. Kırım tarihi ile aramda kişisel bir bağ bulunuyor.
Ailemin geçmişinde Kırım’dan Türkiye’ye uzanan bir hikaye var. Büyüklerim, yaşanılan sürgün döneminden sonra Türkiye’ye gelen Kırım Tatarlarından biriydi.
Bir sonraki yazımda ise 18 Mayıs 1944 Tatar Sürgününü detaylı şekilde inceleyeceğiz.
Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi?
Cape Horn nedir? Dünyanın en tehlikeli deniz rotası
Dünya’nın en soğuk yeri? Yakutistan
Türkiye’de Kamp Yapmak için 5 yer
Türkiye’ye yakın vizesiz ülkeler
18 Mayıs 1944 Kırım Tatar Sürgünü hakkında daha fazla bilgi için T.C. Dışişleri Bakanlığı’nın açıklamasını inceleyebilirsiniz.